Langzaam maar zeker sluit zich het net rond locatiekeuze voor een nieuwe kerncentrale, Borssele en de Maasvlakte vielen recentelijk af, Terneuzen en de Eemshaven blijven over. Nog een paar maanden en het is één van die twee. Niet dat het de meesten van ons veel uitmaakt zo lijkt het, maar in de regio telt het des te meer. De Groningers zullen zich beroepen op een ereschuld. En de Zeeuwen, die zijn verdeeld.
Ik mag graag zeggen dat Zeeland de enige provincie is die de afgelopen vijftig jaar mooier is geworden. Iedere dam, elk sluizencomplex, iedere windmolen en iedere meter dijkverhoging – het draagt allemaal bij aan een gevoel van vooruitgang en het besef dat we ‘kleine mensen in een grotere wereld’ zijn. Systematisch zijn hier keuzes gemaakt die hebben geleid tot een prachtig landschap dat zich krachtig en weerbaar toont. In het op de zee herwonnen en door mensenhanden gemaakte land zit trots.
Tegelijkertijd staat Zeeland onder druk. Zichtbaar is de steeds verder oprukkende infrastructuur waardoor de provincie steeds voller voelt. Meer onzichtbaar is de dreiging van een stijgende zeespiegel en de binnenwateren die steeds ongezonder worden. Op het land speelt juist de verzilting. De traditionele akkerbouw komt in het gedrang en daarmee de innige band tussen de dorpen en de omliggende landerijen. De beleving van de seizoenen, de opbrengst van noeste arbeid en de ervaring van een goddelijke voorzienigheid die eeuwenlang hun zegen gaven aan het Zeeuwse bestaan lopen op hun laatste benen.
Meer recent blijkt de perifere conditie misbruikt te worden voor de aanleg van nationale energievoorzieningen. Het merendeel van de windparken op zee (zelfs die voor de kust van Noord-Holland!) komen met hun kabel in Zeeland, onze nationale stekkerdoos, aan wal. Veranderingen tekenen zich met rijen hoogspanningsmasten af, langs leger worden dorpen met een steeds oudere bevolking. Enige constante is de zee, de magneet voor toeristen. Het zijn er op sommige plekken en op bepaalde momenten zoveel dat het de Zeeuwen soms ontheemdt.
En zo heeft Zeeland de illusie van een vitale landelijke regio lang in stand weten te houden – kleine kernen omringd door agrarische leegte. Maar sluipenderwijs vertonen zich de barsten, als een trage ramp die zich in Zeeland voltrekt. Door een combinatie van dienstbaarheid, ingetogenheid en onderlinge verdeeldheid biedt de provincie niet of nauwelijks weerstand aan de destructieve veranderingen van die zich van binnenuit en dan weer van buitenaf in Zeeland aandienen.
In dit krachtenspel moeten de Zeeuwen zich zien te positioneren in de discussie over wel of niet een nieuwe kerncentrale. Den Haag volgt immers de salamitactiek. Over de noodzaak van koeltorens wordt onvervalst gezwegen en het College van Rijksadviseurs is met vakantie. Het vraagstuk of er een grote kerncentrale moet komen of meerdere kleinere, dichter bij de afnemer wordt niet in de afweging meegenomen. Het heeft allemaal weinig te maken met planologie. Dit is het schimmenspel van de georganiseerde onverantwoordelijkheid.
Zeeland rommelt zich een nieuwe werkelijkheid binnen. Of de kerncentrale bij Terneuzen er nu wel of niet komt, zoals de discussie nu gaat draagt het niet bij aan eenheid of saamhorigheid. Sommigen zien een kans om er economisch van te profiteren. Een kerncentrale brengt banen en mogelijk datacenters naar Zeeuws Vlaanderen (energieslurpers gezocht!). Of een lucratieve deal om dure infrastructuur mee te financieren zoals een nieuwe Zeelandbrug. Anderen zien vooral het landschap dat aangetast wordt en de horizon die verder vervuilt. Zeeland die weer doet wat anderen zeggen. De kerncentrale als splijtzwam.
De Nota Ruimte legde vorig jaar de planologische bal bij de regio’s, daar moet het gaan gebeuren. Op de bijhorende kaart van Nederland vloeiende figuren in allerlei kleuren om de ontwikkelingen te duiden. Zeeland steekt in de kaart bleekjes af. Er is, vanuit Den Haag gezien, blijkbaar weinig dynamiek in deze regio. Dat klinkt als een bal voor open doel. Zeeland, herken het momentum, grijp deze kans! Het gaat hier niet om een incident, om buitenkansjes of handjeklap. Het is veel groter. Ruimtelijke ordening is een ingewikkelde puzzel in een beperkte ruimte. Die kan alleen gelegd worden als er een gezamenlijk beeld is waar het in de provincie naartoe moet. Neem daarom het voortouw om de veranderingen, groei en dus mogelijk ook een kerncentrale te enten op het begrip van bestaande kwaliteiten en gedeelde waarden. Er kan veel kapot gemaakt worden, maar dit kan ook het uitgelezen moment om als provincie sterker uit te komen. Met een visie hoe alle ruimtegebruikers samen deze unieke delta delen en sterker maken. Is Zeeland meteen koploper regionale gebiedsontwikkeling in Nederland!
Een fundamenteel onderwerp raakt aan diepere waarden. En juist daarover zou het moeten gaan. Over het natuurlijk fundament van bodem en water waarop de provincie is gebouwd. Over de Zeeuwse identiteit en gemeenschappen die de boel bij elkaar houden. Over alles wat Zeeland zo mooi, zo bijzonder maakt. Kunnen we daarna weer optimistisch verder.
Henk Hartzema, Linkedin 27 juni 2026
Beeld: Koeltorens in de Paulinapolder bij Terneuzen gezien vanaf het duin naast de kerncentrale in Borssele (fotomontage).
