Een bankje in een zonnig hofje

Er is volop reden om de wereld van de zorg en die van de ruimtelijke ordening bij elkaar te brengen. Maar hoe doen we dat? Hoe creëren we woningen, buurten en dorpen waar het welzijn van de mens en de gemeenschap centraal staan? Het is een vraag die architect en stedenbouwkundige Henk Hartzema al tientallen jaren bezighoudt. Zorgzame buurten waar de bewoners tot bloei komen zijn misschien niet zo sexy als glimmende appartementencomplexen voor expats en andere high potentials, maar uiteindelijk ‘is het kleine succes van de zorg voor de meest kwetsbaren het allerbelangrijkste’, zegt hij.

Hartzema verzet zich met zijn visie en zijn ontwerpen tegen de zakelijke, eenzijdige blik die hij tegenkomt in alle beleidsbubbels en systemen waar hij mee te maken heeft. De wereld van bouw en ruimtelijke ordening is vooral bezig met woningen en vergeet na te denken over scholen, parken, zorg. Met wat de boel bij elkaar houdt en wat samenleving we aan het bouwen zijn. De wereld van de zorg is zo geïnstitutionaliseerd en zo strak en ingewikkeld ingericht, met zoveel regels en kaders, vereisten en voorschriften, dat de basale vraag van de kwaliteit van leven en wonen in veel gevallen naar de achtergrond verdwijnt. ‘Je krijgt hierdoor gebouwen waar alles volgens de regels klopt maar waar de menselijkheid ontbreekt,’ zegt hij. Toch lukte het hem onlangs om de twee werelden bij elkaar te brengen: in Papendrecht ontwierp hij de zorgzame buurt Kraaihoek met 78 gezinswoningen en 59 levensloopbestendige appartementen voor mensen met een zorgbehoefte. Woningcorporatie Woonkracht10 en ontwikkelaar Heijmans kozen bewust voor een wijk waarin jong en oud samenwonen en waarin de bewoners door een slimme inrichting en opzet samen een ‘zorgzame buurt’ vormen. Mensen kennen elkaar, helpen elkaar en kijken naar elkaar om, zo is de insteek.

Hartzema was verantwoordelijk voor het ontwerp dat onderlinge verbondenheid en zorgzaamheid mogelijkheid maakt en die zorg en wonen met elkaar verbindt. De wijk is ingericht op voetgangers zodat mensen elkaar tegenkomen en zodat bewoners die minder mobiel zijn ook volop bewegingsvrijheid hebben. Er zijn handige rijroutes voor nachtzusters en er is een plek waar de thuiszorg altijd makkelijk kan parkeren. ‘Dat scheelt heel veel verloren tijd en dus geld,’ aldus Hartzema. Bovendien liggen de zorgwoningen en de niet-zorgwoningen aan dezelfde straat. ‘Met een zonnetje en een bankje voor de deur. Zodat je niet eerst meteen in de centrale hal beland met de geur van doorgekookte groenten.’

Ze vonden elkaar in ‘humane waarden,’ zegt Hartzema over de samenwerking met Woonkracht10 en Heijmans. Voordat ze concreet aan de slag gingen, maakten ze gezamenlijk een manifest met uitgangspunten, een lijst met vooral ‘menselijke aspecten.’ Die aanpak is bijzonder weet hij, terwijl het vanzelfsprekend zou moeten zijn: ‘Het vormgeven vanuit maatschappelijke vraagstukken is van oudsher een excellentie die we in Nederland hebben. Maar dat zijn we helemaal kwijt.’

Hij koestert de samenwerking waar die intentie wel aanwezig is, zoals nu in de wijk Holy Zuidwest in Vlaardingen. Daar is een enorme oververtegenwoordiging aan zorginstellingen, die allemaal erg  naar binnen zijn gericht. Terwijl er in de vergrijzende buurt met een relatief kwetsbare bevolking een grote zorgbehoefte is. Hoe verbind je de wereld van zorg met de leefomgeving van de bewoners? Is het mogelijk om zorg net zo in te bedden in de buurt als scholen en sportverenigingen? Hartzema: ‘Daarvoor hebben we een revolutie nodig van onderop en van bovenaf. Door de allergewoonste dingen belangrijk te maken en door iemand die het doorheeft. En we hebben voorbeelden nodig: een nieuw beeld en een nieuw verhaal.’